درمان اسکار یعنی کمکردن برجستگی، فرورفتگی، قرمزی، تیرگی، سفتی یا ظاهر نامنظم جای زخم؛ نه اینکه همیشه کاملاً محو شود. در بیشتر موارد هدف این است که اسکار:
- کمتر دیده شود
- نرمتر و صافتر شود
- خارش/درد/کشیدگی آن کمتر شود
- رنگ آن به پوست نزدیکتر شود
اسکار چیست؟
اسکار یا جای زخم نتیجهٔ ترمیم پوست بعد از:
- جوش و آکنه
- بریدگی
- بخیه و جراحی
- سوختگی
- زخمهای عمیق
- آبلهمرغان یا التهابهای پوستی
وقتی پوست آسیب میبیند، بدن برای ترمیم، کلاژن میسازد. اگر این ترمیم منظم نباشد، جای زخم ایجاد میشود.
اول از همه: نوع اسکار خیلی مهم است
درمان اسکار کاملاً وابسته به نوع آن است. مهمترین انواع:
1) اسکار فرورفته یا آتروفیک
پوست در محل زخم گود شده است.
معمولاً بعد از آکنه یا آبلهمرغان دیده میشود.
انواع معروف:
- Ice pick: سوراخهای باریک و عمیق
- Boxcar: فرورفتگی با لبه مشخص
- Rolling: موجدار و کمعمق
درمانهای رایج
- میکرونیدلینگ
- سابسیژن
- لیزر فرکشنال
- TCA CROSS برای ice pick
- فیلر
- RF فرکشنال
- گاهی پانچ اکسیژن/پانچ اکسزیژن یا پانچ الویشن
2) اسکار برجسته یا هیپرتروفیک
اسکار بالا آمده ولی از محدوده زخم اصلی بیرون نزده.
درمانهای رایج
- ژل یا ورق سیلیکون
- تزریق کورتون داخل ضایعه
- لیزر عروقی یا فرکشنال
- فشاردرمانی در برخی موارد
- کرایوتراپی در برخی اسکارها
3) کلوئید
اسکار برجستهای که از مرز زخم اصلی هم فراتر میرود و ممکن است بزرگتر شود.
اغلب خارش، درد یا رشد تدریجی دارد.
درمانهای رایج
- تزریق کورتون
- تزریق 5-FU یا داروهای ترکیبی
- سیلیکون
- کرایوتراپی
- لیزر
- جراحی فقط با درمان مکمل، چون ممکن است دوباره برگردد
کلوئید معمولاً از سختترین اسکارها برای درمان است و نیاز به پیگیری مداوم دارد.
4) اسکار رنگی
ممکن است اسکار از نظر بافت خیلی بد نباشد، ولی قرمز، قهوهای یا تیره مانده باشد.
دو نوع تغییر رنگ شایع:
- قرمزی: به خاطر رگهای خونی
- تیرگی: بهخصوص بعد از التهاب، جوش یا دستکاری زخم
درمانها
- ضدآفتاب
- آزالئیک اسید، نیاسینامید، ویتامین C
- رتینوئیدها
- هیدروکینون در موارد انتخابشده و با نظر پزشک
- پیلینگ
- لیزرهای رنگی/عروقی یا لیزرهای مخصوص لک
5) اسکار انقباضی
بیشتر بعد از سوختگیهای شدید دیده میشود.
پوست جمع میشود و گاهی حرکت عضو را محدود میکند.
درمانها
- فیزیوتراپی و کاردرمانی
- لباس فشاری
- ورق سیلیکون
- لیزر
- جراحی ترمیمی یا پیوند پوست در موارد شدید
بهترین زمان شروع درمان
اسکار تازه
وقتی زخم تازه بسته شده و هنوز اسکار در حال شکلگیری است:
- محافظت از آفتاب
- ژل/ورق سیلیکون
- ماساژ ملایم در بعضی موارد
- مرطوب نگهداشتن مناسب
- جلوگیری از کشش روی زخم
- درمان زودهنگام قرمزی یا برجستگی
اسکار قدیمی
حتی اسکارهای چند ماهه یا چند ساله هم قابل بهبودند، ولی:
- معمولاً زمان بیشتری میبرد
- به چند جلسه درمان نیاز دارد
- کامل پاک نمیشود، فقط بهتر میشود
درمانهای غیرتهاجمی و خانگی
این بخش بیشتر برای اسکارهای تازه، خفیف، سطحی یا پیشگیری از بدتر شدن مفید است.
1) ضدآفتاب
خیلی مهم است.
اگر اسکار در معرض آفتاب باشد:
- تیرهتر میشود
- قرمزی و لک طولانیتر میماند
- نتیجه درمان بدتر میشود
توصیه
- SPF 30 یا بالاتر
- تمدید در صورت قرار گرفتن در آفتاب
- برای صورت و نواحی باز ضروری است
2) ژل یا ورق سیلیکون
یکی از مؤثرترین درمانهای ساده برای:
- اسکار برجسته
- پیشگیری از بدشکل شدن اسکار بعد از جراحی
- کاهش خارش و سفتی
چگونه عمل میکند؟
- رطوبت سطح پوست را تنظیم میکند
- به نرمشدن و صافتر شدن اسکار کمک میکند
مدت استفاده
معمولاً:
- روزانه چند ساعت تا تقریباً مداوم
- برای چند هفته تا چند ماه
3) مرطوبکننده و ترمیمکنندهها
برای کاهش خشکی، خارش و تحریک مفیدند، ولی لزوماً اسکار را معجزهآسا از بین نمیبرند.
مواد مفید:
- پترولاتوم
- سرامیدها
- پانتنول
- سیکا/مادکاسوساید
4) ماساژ اسکار
در بعضی اسکارهای جراحی یا سوختگی خفیف، پس از بسته شدن کامل زخم و با اجازه پزشک:
- به نرمتر شدن بافت کمک میکند
- حس کشیدگی را کم میکند
اما:
- روی زخم باز نباید انجام شود
- روی کلوئید همیشه مناسب نیست مگر با نظر پزشک
5) رتینوئیدها
مثل ترتینوئین یا آداپالن، مخصوصاً در اسکارهای آکنه و لک پس از جوش کمککنندهاند.
فواید:
- تحریک بازسازی پوست
- کمک به یکنواختتر شدن بافت
- کاهش لک پس از التهاب
عوارض احتمالی:
- خشکی
- سوزش
- حساسیت به آفتاب
در بارداری برخی رتینوئیدها ممنوعاند.
6) ترکیبات ضدلک
اگر مشکل اصلی تیرگی اسکار باشد:
- نیاسینامید
- ویتامین C
- آزالئیک اسید
- ترانگزامیک اسید موضعی
- هیدروکینون با نظر پزشک
درمانهای پزشکی و کلینیکی
اینجا درمانها بر اساس نوع اسکار انتخاب میشوند.
1) میکرونیدلینگ
با سوزنهای بسیار ریز، پوست را تحریک میکند تا کلاژنسازی بهتر شود.
مناسب برای
- اسکارهای فرورفته خفیف تا متوسط
- اسکار آکنه
- بهبود بافت پوست
مزایا
- دوره نقاهت نسبتاً کوتاه
- برای رنگ پوستهای مختلف مناسبتر از بعضی لیزرها
- قابل ترکیب با PRP یا داروها
معایب
- نیاز به چند جلسه
- روی اسکارهای خیلی عمیق بهتنهایی کافی نیست
2) سابسیژن
برای اسکارهای فرورفتهای که به بافت زیرین چسبیدهاند، مثل rolling scar.
روش
پزشک با سوزن مخصوص، رشتههای فیبروتیک زیر اسکار را آزاد میکند.
مزایا
- یکی از درمانهای مهم برای اسکار آکنه فرورفته
- وقتی اسکار به زیر چسبیده، خیلی مؤثر است
معمولاً همراه با
- فیلر
- میکرونیدلینگ
- لیزر
- PRP
3) لیزر فرکشنال
مثل CO2 فرکشنال یا Er:YAG فرکشنال.
مناسب برای
- اسکارهای فرورفته
- اسکارهای جراحی
- بهبود بافت ناهموار
مزایا
- اثر خوب روی بافت و عمق
- میتواند ظاهر کلی پوست را بهتر کند
معایب
- قرمزی و التهاب موقت
- نیاز به مراقبت بعد از درمان
- در پوستهای تیرهتر خطر لک پس از التهاب بیشتر است، پس باید با دقت انجام شود
4) RF فرکشنال
امواج رادیوفرکانسی را به لایههای عمقی میرساند.
مناسب برای
- اسکار آکنه
- پوستهایی که برای برخی لیزرها ریسک لک بیشتری دارند
مزایا
- در بعضی پوستها ایمنتر از لیزر ablative
- دوره بهبود گاهی راحتتر
5) پیلینگ شیمیایی
با اسیدها لایهبرداری کنترلشده انجام میشود.
مناسب برای
- لک پس از جوش
- ناهمواری خفیف
- بعضی اسکارهای سطحی
نه خیلی مؤثر برای
- اسکارهای عمیق و فرورفته شدید
6) TCA CROSS
برای اسکارهای باریک و عمیق، بهویژه ice pick.
روش
غلظت بالای TCA بهصورت نقطهای داخل اسکار گذاشته میشود.
مزایا
- یکی از درمانهای خوب برای ice pick
معایب
- نیاز به مهارت بالا
- احتمال لک، بهخصوص در پوست تیره، اگر درست انجام نشود
7) فیلر
برای بعضی اسکارهای فرورفته، بهخصوص وقتی گودی واضح وجود دارد.
مزایا
- نتیجه سریعتر
- در ترکیب با سابسیژن خیلی مفید است
معایب
- اغلب موقت است
- برای همه اسکارها مناسب نیست
8) تزریق کورتون داخل ضایعه
برای اسکارهای برجسته و کلوئید.
فواید
- کاهش برجستگی
- کاهش خارش و درد
- نرمتر شدن اسکار
عوارض احتمالی
- نازکشدن پوست
- فرو رفتگی
- روشن شدن پوست
- نیاز به چند جلسه
9) تزریق 5-FU یا درمان ترکیبی
در کلوئیدها یا اسکارهای برجسته مقاوم، گاهی با کورتون ترکیب میشود.
مزایا
- در بعضی موارد عود را کمتر میکند
- برای ضایعات مقاوم مفید است
10) کرایوتراپی
یعنی فریز کردن ضایعه؛ بیشتر برای بعضی کلوئیدها و اسکارهای برجسته.
نکته
در پوستهای تیره میتواند خطر تغییر رنگ بدهد.
11) لیزرهای عروقی
مثل PDL برای اسکارهای قرمز.
مناسب برای
- قرمزی اسکار
- اسکار تازهای که هنوز عروق فعال دارد
- بعضی کلوئیدها
12) جراحی ترمیم اسکار
وقتی اسکار:
- خیلی بدشکل است
- کشش ایجاد کرده
- عملکرد را مختل کرده
- جهت نامناسب دارد
- اسکار جراحی قبلی نامطلوب بوده
نکته مهم
جراحی اسکار یعنی:
- اسکار را بهتر و ظریفتر میکنند
- نه اینکه کاملاً ناپدید شود
گاهی بعد از جراحی هم باید:
- سیلیکون استفاده شود
- تزریق انجام شود
- لیزر یا مراقبت تکمیلی صورت گیرد
درمان اسکار آکنه بهصورت عملی
اگر منظور شما بیشتر جای جوش است، این تقسیمبندی خیلی مهم است:
الف) لک بعد از جوش
- قرمز یا قهوهای
- در واقع اسکار واقعی عمیق نیست
درمان
- ضدآفتاب
- رتینوئید
- آزالئیک اسید
- نیاسینامید
- ویتامین C
- پیلینگ
- لیزرهای مخصوص لک/قرمزی
ب) فرورفتگی بعد از جوش
درمان بسته به نوع:
- Ice pick → TCA CROSS، پانچ
- Rolling → سابسیژن ± فیلر ± میکرونیدلینگ
- Boxcar → لیزر فرکشنال، میکرونیدلینگ، پانچ الویشن
بهترین نتایج معمولاً با درمان ترکیبی است
مثلاً:
- سابسیژن + فیلر
- TCA CROSS + فرکشنال
- میکرونیدلینگ + RF
- لیزر + مراقبت موضعی
درمان اسکار جراحی
برای جای بخیه و عمل:
اگر تازه است
- مراقبت صحیح از زخم
- سیلیکون
- محافظت از آفتاب
- کاهش کشش روی محل
- درمان زودهنگام اگر برجسته شود
اگر قدیمی و پهن یا برجسته شده
- سیلیکون
- تزریق کورتون
- لیزر
- جراحی ترمیمی در موارد خاص
درمان اسکار سوختگی
معمولاً پیچیدهتر است و گاهی چند تخصص درگیر میشوند.
روشها
- ورق و ژل سیلیکون
- لباس فشاری
- فیزیوتراپی
- ماساژ
- لیزر
- تزریق
- جراحی ترمیمی یا آزادسازی انقباض
اگر سوختگی باعث محدودیت حرکت شده باشد، ارزیابی تخصصی خیلی مهم است.
آیا کرمهای اسکار واقعاً مؤثرند؟
پاسخ کوتاه
بعضیها کمک میکنند، اما معجزه نمیکنند.
بیشترین شواهد برای:
- سیلیکون
کمککننده ولی محدود:
- مرطوبکنندهها
- رتینوئیدها
- ضدلکها
شواهد ضعیفتر یا متغیر:
- عصاره پیاز
- ویتامین E موضعی
- روغنها و درمانهای گیاهی
ویتامین E در بعضی افراد حتی میتواند باعث تحریک یا حساسیت شود.
آیا اسکار کامل از بین میرود؟
معمولاً نه، کامل نه.
ولی اغلب میتوان آن را:
- 20 تا 80 درصد بهتر کرد
- نرمتر و همسطحتر کرد
- رنگش را طبیعیتر کرد
- کمتر جلب توجه کند
میزان بهبود بستگی دارد به:
- نوع اسکار
- عمق و شدت
- مدت زمان گذشته
- رنگ پوست
- سن
- ژنتیک
- مهارت پزشک
- پیگیری درمان
درمان چقدر طول میکشد؟
بستگی به نوع اسکار دارد:
- لک و قرمزی: چند هفته تا چند ماه
- اسکار برجسته: چند ماه
- اسکار فرورفته: معمولاً چند جلسه در چند ماه
- کلوئید: گاهی طولانیمدت و مستعد عود
خیلی از درمانها نیاز به صبر دارند، چون بازسازی کلاژن زمان میبرد.
بهترین درمان برای هر نوع اسکار بهطور خلاصه
اسکار فرورفته
- میکرونیدلینگ
- سابسیژن
- لیزر فرکشنال
- TCA CROSS
- فیلر
اسکار برجسته
- سیلیکون
- تزریق کورتون
- لیزر
- کرایوتراپی
کلوئید
- تزریق کورتون ± 5-FU
- سیلیکون
- لیزر
- کرایوتراپی
- گاهی جراحی همراه درمان مکمل
اسکار قرمز
- ضدآفتاب
- لیزر عروقی
اسکار تیره
- ضدآفتاب
- ضدلکها
- پیلینگ
- برخی لیزرها
چه کارهایی اسکار را بدتر میکند؟
- کندن دلمه
- دستکاری جوش
- آفتاب بدون محافظت
- استفاده از مواد محرک روی زخم تازه
- لیزر یا پیلینگ نامناسب
- درمان نکردن آکنه فعال
- کشش زیاد روی زخم
- انجام تهاجمی روی پوست مستعد کلوئید بدون برنامه
چه زمانی باید حتماً به پزشک مراجعه کرد؟
اگر اسکار:
- سریع برجسته میشود
- خارش یا درد زیادی دارد
- از محدوده زخم بیرون میزند
- حرکت عضو را محدود کرده
- خیلی قرمز، داغ یا ملتهب شده
- همراه ترشح، زخم باز یا عفونت است
- بعد از عمل جراحی بدتر میشود
- روی صورت شدید و از نظر روحی آزاردهنده است
مراجعه به متخصص پوست یا در بعضی موارد جراح پلاستیک مناسب است.
یک برنامه کلی و منطقی برای درمان اسکار
اگر اسکار تازه است
- مراقبت صحیح از زخم
- ضدآفتاب
- سیلیکون
- پیگیری اگر برجسته شد
اگر اسکار آکنه داری
- اول آکنه فعال را کنترل کن
- نوع اسکار مشخص شود
- لک را از فرورفتگی جدا کن
- بر اساس نوع، درمان ترکیبی انجام شود
اگر اسکار برجسته/کلوئید داری
- سیلیکون
- ارزیابی برای تزریق کورتون
- در صورت نیاز لیزر یا درمان ترکیبی
اگر اسکار فرورفته داری
- بررسی نوع: rolling / boxcar / ice pick
- معمولاً ترکیب درمانها بهتر از یک روش است