لیکن پلان (Lichen Planus) | بیماری التهابی مزمن پوست و مخاط
لیکن پلان (Lichen Planus) یک بیماری التهابی مزمن و غیرواگیردار است که پوست، مخاط، ناخن و گاهی مو را درگیر میکند. این بیماری خوشخیم است اما میتواند باعث خارش شدید، ضایعات مقاوم و مشکلات روانی و جسمی برای بیمار شود.
علت و پاتوفیزیولوژی لیکن پلان
لیکن پلان نوعی بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به سلولهای اپیتلیال حمله میکند. عوامل محرک احتمالی عبارتند از:
- استرس روانی (شروع یا تشدید بیماری)
- برخی داروها
- عفونتها بهویژه هپاتیت C (ارتباط قوی با لیکن پلان دهانی)
- آمالگام دندانی در ضایعات دهانی
- رنگ موهای غیر استاندارد (ارتباط با لیکن پلان مویی)
انواع و محلهای درگیری لیکن پلان
۱. لیکن پلان پوستی (Cutaneous LP)
- پاپولهای چندضلعی و بنفش براق
- همراه با خارش شدید
- شایع روی مچ دست، ساق پا و نواحی تناسلی
- وجود خطوط ویکهام (Wickham striae)
۲. لیکن پلان دهانی (Oral LP)
شایعترین فرم بیماری، اغلب به صورت خطوط سفید شبکهای یا زخمهای دردناک روی مخاط گونه و لثه.
۳. لیکن پلان ناخن
باعث شکاف طولی، نازکی و در نهایت از بین رفتن ناخن میشود (Pterygium formation).
۴. لیکن پلان مو (Lichen Planopilaris)
در پوست سر باعث آلوپسی اسکارگذار میشود. موهای از دسترفته دیگر رشد نمیکنند. فرم آتروفیک به نام سندرم گراهام لیتل شناخته میشود.
۵. لیکن پلان تناسلی
میتواند در مردان و زنان ایجاد شود و گاهی به صورت ضایعات فرسایشی مزمن ظاهر میگردد.
تشخیص بیماری
تشخیص عمدتاً بالینی است اما در موارد مشکوک از بیوپسی پوست استفاده میشود. در نوع دهانی بررسی هپاتیت C توصیه میشود.
درمان لیکن پلان
درمانهای اولیه:
- کورتیکواستروئیدهای موضعی (خط اول)
- کورتیکواستروئیدهای سیستمیک در موارد شدید
- تزریق داخل ضایعه (تریامسینولون)
درمانهای جایگزین و کمکی:
- مهارکنندههای کلسینورین (تاکرولیموس، پیمکرولیموس)
- فتوتراپی (PUVA یا Narrowband UVB)
- رتینوئیدهای خوراکی یا موضعی
- داروهای سرکوبگر ایمنی مانند متوترکسات، سیکلوسپورین، آزاتیوپرین
پیشآگهی و عوارض
- نوع پوستی: معمولاً در ۱ تا ۲ سال خودبهخود بهبود مییابد.
- نوع دهانی و تناسلی: تمایل به مزمن شدن و باقی ماندن طولانیمدت.
- عوارض: تغییر رنگ پوست، فیبروز مخاطی، ریسک نادر سرطان دهان در نوع دهانی فرسایشی.
پیشگیری و مراقبت
هرچند پیشگیری قطعی ممکن نیست، اما میتوان با اقدامات زیر کنترل بهتری داشت:
- اجتناب از داروهای محرک
- درمان عفونتهای زمینهای مثل هپاتیت C
- رعایت بهداشت دهان و دندان
- پیگیری منظم در ضایعات دهانی مزمن
کاشت مو در بیماران مبتلا به لیکن پلان مویی
کاشت مو در لیکن پلان مویی (Lichen Planopilaris) بهطور کلی توصیه نمیشود زیرا این بیماری باعث تخریب دائمی فولیکولها و ایجاد اسکار میشود. علاوه بر این، پدیده کوبنر میتواند بیماری را پس از کاشت مو شعلهور کند.
شرایطی که ممکن است کاشت مو انجام شود:
- بیماری حداقل ۱۲ تا ۱۸ ماه خاموش باشد (بدون خارش یا التهاب)
- درمان دارویی کامل و پایدار انجام شده باشد
- تأیید خاموشی بیماری با درماتوسکوپی یا بیوپسی
- محدود بودن اسکارها
زمانی که کاشت مو ممنوع است:
- در حضور ضایعات فعال
- در بیماری پیشرونده یا مقاوم به درمان
- بدون درمان دارویی مؤثر
جمعبندی
لیکن پلان یک بیماری التهابی مزمن با تظاهرات گوناگون است. درمان هدفمند توسط متخصص پوست، پیگیری منظم و آموزش بیمار نقش کلیدی در کنترل بیماری دارند. در مورد کاشت مو در لیکن پلان مویی باید با احتیاط بسیار بالا و پس از تأیید خاموشی بیماری اقدام کرد.
منابع علمی
- DermNet NZ: Lichen Planus Overview
- Mayo Clinic: Lichen Planus – Symptoms and Causes
- American Academy of Dermatology (AAD): Diagnosis & Treatment
- Journal of the American Academy of Dermatology: Lichen Planopilaris review